Zwierzęta chronione w Polsce — lista

Ochrona gatunkowa w Polsce to nie abstrakcyjne pojęcie z podręczników - to realne działania, które chronią zwierzęta przed wymarciem. W artykule znajdziesz przegląd gatunków objętych ochroną, wyjaśnienie rodzajów tej ochrony oraz praktyczne wskazówki, co zrobić, gdy spotkasz ranne zwierzę.

Czym jest ochrona gatunkowa?

Chodzi o działania, które mają zabezpieczyć byt gatunków cennych i zagrożonych wyginięciem. Cel jest prosty: zachować te gatunki w ich naturalnym środowisku. Jeśli to się nie udaje, zwierzęta trafiają do hodowli zastępczych lub ogrodów zoologicznych.

W Polsce podstawą prawną jest rozporządzenie Ministra Środowiska z 16 grudnia 2016 roku w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. To w nim znajdziesz wykaz gatunków i zakres ochrony.

Rodzaje ochrony prawnej

Wyróżniamy trzy główne formy:

Ochrona ścisła oznacza zakaz zabijania, chwytania, trzymania i niszczenia siedlisk. Wyjątki wymagają zezwolenia od organu administracji środowiskowej.

Ochrona częściowa wprowadza ograniczenia dotyczące zbierania i niszczenia populacji. Pewne działania są dopuszczalne, np. prowadzenie gospodarstwa rolnego, ale z zachowaniem zasad minimalizujących szkody.

Ochrona czynna wymaga aktywnych działań ochronnych. Realizowane są programy restytucji - ponownego wprowadzania zwierząt do środowiska naturalnego.

Polska stosuje też przepisy Unii Europejskiej: Dyrektywę Ptaszą i Dyrektywę Siedliskową oraz konwencję CITES dotyczącą handlu zagrożonymi gatunkami.

Ssaki chronione

W Polsce ochroną objętych jest 51 gatunków ssaków. Najcenniejsze to duże drapieżniki: żubr, wilk, ryś i niedźwiedź brunatny. Żubry żyją w rezerwatach, między innymi w Puszczy Białowieskiej, i są chronione czynnie. Wilki kiedyś tępione, dziś korzystają ze ścisłej ochrony na terenie całego kraju.

Sporą grupę stanowią nietoperze - 26 gatunków, z czego 25 podlega ochronie czynnej. Są wśród nich podkowiec duży, mopek zachodni, mroczek pozłocisty oraz liczne gatunki nocków i karlików.

Z gryzoni pod ochroną znalazły się chomik europejski, koszatka, żołędnica oraz dwa gatunki susłów: suseł moręgowany i suseł perełkowany. Morświn - jedyny chroniony walen w Polsce - też wymaga ochrony czynnej.

Ptaki chronione

To największa grupa chronionych zwierząt - 427 gatunków w 22 rzędach. Większość objęta jest ochroną bierną, ale wiele wymaga aktywnej ochrony.

Bielik to jeden z najbardziej rozpoznawalnych ptaków chronionych. W Polsce żyje zaledwie 1000–1400 par lęgowych. Podobnie rzadkie są bocian czarny, żuraw i orzeł przedni.

Ochroną czynną objęte są między innymi głuszec, cietrzew, drop, płomykówka, sóweczka, puchacz, żołna i kraska. Na uwagę zasługują też dzięcioły - zielonosiwy, zielony, czarny, średni, białogrzbiety i trójpalczasty - które są wskaźnikami zdrowia lasów.

Wśród sokołowych ochroną czynną cieszą się pustułka, kobuz i sokół wędrowny. Wodniczka, jeden z najrzadszych ptaków śpiewających w Europie, też podlega ścisłej ochronie.

Gady i płazy

Pięć gatunków gadów korzysta z ochrony. Wśród łuskonośnych ochroną czynną objęte są gniewosz plamisty i wąż eskulapa. Żółw błotny - jedyny przedstawiciel żółwi w Polsce - też jest chroniony czynnie.

Z płazów ochroną objętych jest 10 gatunków. Do płazów bezogonowych chronionych czynnie należą kumak nizinny, kumak górski i rzekotka drzewna. Z ogoniastych - traszka karpacka i traszka grzebieniasta.

Ryby, małże i ślimaki

Pięć gatunków ryb podlega ochronie, z czego trzy chronione są czynnie: jesiotr ostronosy, strzebla błotna i minóg morski. Mają kluczowe znaczenie dla ekosystemów wodnych.

Wśród małży ochroną objęte są perłoródka rzeczna i skójka gruboskorupowa - obie chronione czynnie. To gatunki wskaźnikowe czystości wód.

Z ślimaków 21 gatunków korzysta z ochrony gatunkowej, ale tylko świdrzyk ozdobny wymaga ochrony czynnej.

Pajęczaki i owady

Osiem gatunków pajęczaków jest chronionych, ale żaden nie wymaga ochrony czynnej. Wśród owadów 57 gatunków jest chronionych, z czego 14 potrzebuje ochrony czynnej.

Z chrząszczy pod ochroną znajdują się kozioróg dębosz, sichrawa karpacka, nadobnica alpejska i pachnica dębowa. Z motyli chronione są modraszki (arion, nausitous, telejus, eros, gniady), przeplatka aurinia, niepylak apollo i niepylak mnemozyna. Iglica mała - chroniona ważka - też figuruje na liście.

Sankcje za naruszenie ochrony

Za zabijanie chronionych zwierząt grozi grzywna oraz kara ograniczenia lub pozbawienia wolności do 2 lat. Oprócz sankcji karnych sprawca musi naprawić wyrządzoną szkodę, czyli przeprowadzić restytucję.

Co robić, gdy znajdziesz ranne zwierzę?

Przede wszystkim zachowaj spokój. Potem postępuj zgodnie z tymi zasadami:

• Zabezpiecz siebie i zwierzę - nie dotykaj go bez potrzeby, szczególnie gdy jest ranne lub agresywne.
• Udokumentuj sytuację - zrób zdjęcia, zapisz dokładną lokalizację GPS. To przyspieszy pomoc i ułatwi decyzję urzędową.
• Skontaktuj się z ośrodkiem rehabilitacji dzikich zwierząt, policją leśną, strażą gminną lub Regionalnym Dyrektorem Ochrony Środowiska.
• Czekaj na instrukcje - samodzielne działania mogą zaszkodzić zwierzęciu lub narazić cię na kłopoty.

Jak obserwować zwierzęta chronione legalnie?

Coraz więcej osób interesuje się obserwacją dzikiej przyrody. Żeby obserwować zwierzęta, nie musisz im przeszkadzać - wystarczy odpowiedni sprzęt do obserwacji z dystansu. Lornetki i lunety termowizyjne pozwalają podglądać zwierzynę bez ingerencji w jej środowisko.

W sklepie alexim.pl znajdziesz lornetki termowizyjne, lunety termowizyjne, nasadki termowizyjne i celowniki termowizyjne. Urządzenia termowizyjne umożliwiają obserwację po zmroku, gdy wiele gatunków jest najbardziej aktywnych - na przykład nietoperze w locie lub nocne drapieżniki.

Nasadki termowizyjne montowane na obiektywie lunety pozwalają zachować dotychczasowe ustawienia sprzętu i komfort obserwacji, jednocześnie oferując możliwość widzenia ciepła emitowanego przez zwierzęta. To rozwiązanie doceniają zarówno myśliwi, jak i obserwatorzy przyrody.

Źródła:

• kosewopan.pl - przewodnik po zwierzętach chronionych w Polsce
• national-geographic.pl - przegląd gatunków pod ochroną
• opengarden.org.pl - Czerwona Lista Gatunków Zagrożonych w Polsce (stan na marzec 2025)
• gov.pl - Rozporządzenie Ministra Środowiska w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt